Kaynaklı genel rehber
“Otizmin dereceleri” sözü günlük konuşmada sık kullanılır. Ancak bu ifade, otizmi tek bir hafif-ağır çizgisine indirgeme riski taşır. DSM-5 tanı çerçevesinde destek düzeyleri, sosyal iletişim ile sınırlı ve tekrarlayıcı davranış örüntüleri alanları için ayrı ayrı tanımlanır. Bu nedenle düzeyleri kişinin tüm özelliklerini gösteren tek bir genel puan gibi okumamak gerekir.
DSM-5’teki üç düzey neyi ifade eder?
CDC’nin DSM-5 ölçütlerini aktaran açıklamasında, iki tanı alanının her biri için üç destek düzeyi belirtilir:
- Düzey 1: Destek gerektirir.
- Düzey 2: Belirgin düzeyde destek gerektirir.
- Düzey 3: Çok belirgin düzeyde destek gerektirir.
Bu tanımlar sosyal iletişim alanı ile sınırlı/tekrarlayıcı davranışlar alanında ayrı ayrı ele alınır. Dolayısıyla iki alandaki destek ihtiyacı aynı olmak zorunda değildir. Bu düzeyler, bir kişinin değerini, zekâsını, öğrenme potansiyelini veya gelecekte neler yapabileceğini tek başına ölçmez.
“Hafif, orta, ağır” diye sıralamak neden eksik kalır?
Tek bir sıralama, kişinin hangi durumda neye ihtiyaç duyduğunu göstermeyebilir. Otistik kişilerin iletişim biçimleri, duyusal deneyimleri, günlük yaşam becerileri ve tercihleri farklıdır. Bir tanı düzeyini kişinin tüm yaşamına yayılan değişmez bir etiket gibi kullanmak, bu farklılıkları görünmez kılabilir.
Daha açıklayıcı bir yaklaşım, belirli bir durumda hangi desteğin işe yaradığını sormaktır. Örneğin kişi hangi iletişim biçimini tercih ediyor, ortamda hangi değişiklikler erişimi kolaylaştırıyor ve günlük yaşamda hangi desteği istiyor? Bu sorular genel düşünme başlıklarıdır; kişiye özel değerlendirme veya öneri yerine geçmez.
Bir kişi için düzey nasıl belirlenir?
Bu yazı veya çevrim içi bir test, bir kişinin otizm düzeyini belirleyemez. CDC, değerlendirmede bakım verenlerin gelişim öyküsüne ilişkin bilgileri ile uzman gözleminin birlikte ele alınmasını; tek bir aracın tanı için tek başına kullanılmamasını belirtir. Tanı ve klinik değerlendirme, yetkin uzmanlar tarafından kişinin gelişim öyküsü ve mevcut durumu dikkate alınarak yapılmalıdır.
Türkiye’de güvenilir bilgi nereden alınır?
Otizm spektrumu ve tarama süreci hakkında genel bilgi için Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğünün kaynakları incelenebilir. Aileler, bireysel sorularını çocuğu tanıyan sağlık ve eğitim uzmanlarıyla görüşebilir. Bu rehber tanı, tedavi veya kişiye özel eğitim planı sunmaz.
Kaynaklar
- CDC — Clinical Testing and Diagnosis for Autism Spectrum Disorder (DSM-5 ölçütleri, destek düzeyleri ve değerlendirme bilgisi; İngilizce; erişim: 9 Ekim 2026).
- T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü — Otizm Spektrum Bozukluğu (genel bilgilendirme; erişim: 9 Ekim 2026).
- T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü — Otizm Spektrum Bozukluğu Tarama ve Takip Programı (erişim: 9 Ekim 2026).
Yazar: Ufuk Çelik · Son güncelleme: 9 Ekim 2026.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi veya kişiye özel sağlık/eğitim önerisi değildir.